اوراق خزانه اسلامی , سودآوری با حداقل ریسک 

< دانشکده آموزشی بازار بورس و ارز >

 

http://alforex.ir

همواره دولت ها بر طبق فعالیت های خویش مبالغی را به پیمانکاران بدهکار هستند ; گهگاه از مواقع این بدهکاری ها تا اندازه ای زیاد است که دولت توان پرداخت آنان‌را در دوران زمان کوتاهی ندارد و برای پرداخت آن نیاز به بازه زمان بیشتری دارد ; این زمینه باعث شده ورقه بهاداری به عنوان اوراق خزانه اسلامی برای پرداخت بدهی های دولت ایجاد شود . 

مبتنی بر ورقه ها خزانه اسلامی , خزانه داری کل وزارت کارها اقتصادی و میزان دارایی , سندها بهاداری بانام یا این که بی اسم با بهای اسمی مشخص و معلوم و سوای کوپن سود با سررسیدهای حداکثر تا سه سال منتشر می نماید که در قبال بدهی های مسجل بخش دولتی و با توافق بستانکاران به طور تنزیلی ) با کسر از بهای اسمی ( , اوراقی در اختیار خریداران آن قرار می گیرد  .  اینکه اسناد خزانه اسلامی چه کاربرد و خصوصیت هایی دارد و چه افرادی می توانند از آن سود ببرند , بهانه ای شد تا درین مقاله نگاهی به ورقه ها خزانه اسلامی داشته باشیم  . 

 

معنا و مفهوم

سودآوری بدون ریسک! اوراق خزانه اسلامی

به صورت کلی اسناد خزانه اسلامی، ابزاری مالی است که مبتنی بر بدهی دولت به نظام بانکی، ذی نفعان و تأمین کنندگان منابع بوده و به وسیله خزانه داری کل وزارت امور اقتصادی و دارایی منتشر می شود؛ به این معنا که دولت می تواند با انعقاد قراردادهای مربوط به مبادله های واقعی، اوراق بهادار خزانه را برای سررسید معین در اختیار بانک ها، پیمانکاران پروژه های کوتاه مدت یا تأمین کنندگان نیازهای جاری و به طورکلی طلبکاران دولت قرار دهد و از این راه نیازها و هزینه های جاری و کوتاه مدت خود را تأمین مالی کند.

به عنوان نمونه دولت در محاسبات خود پذیرفته که مبلغی بدهی به پیمانکاران دارد، اما در حال حاضر توان پرداخت آن را ندارد؛ از طرفی معتقد است تا شش ماه دیگر نی تواندبدهی خود را پرداخت نماید. با توجه به این موضوع، روی یک برگه بهادار مشخص می شود که دولت به موجب این برگه سه میلیارد بدهی به پیمانکار الف دارد و آن را در ۳۰ بهمن ٩۵ پرداخت خواهد کرد. به این برگه که در مثال بالا اشاره شد، اوراق خزانه اسلامی می گویند.

.

در این میان، پیمانکار الف می تواند تا آخر ۳۰ بهمن صبر کند و کل پول را بگیرد یا این برگه بهادار (همانند چک) را در بازار سرمایه زودتر اما به قیمتی کمتر از سه میلیارد بفروشد؛ به این فرآیند نیز عرضه اوراق خزانه در بازار ثانویه می گویند . در ایران، بانک مرکزی ضامن است که اگر دولت به هر دلیلی بدهی را نپرداخت، بانک مرکزی بدهی را پرداخت خواهد کرد؛ این موضوع تضمینی برای خریداران اوراق خزانه و پیمانکاران محسوب می شود. در صورتی که دولت توان پرداخت وجه اسناد خزانه را نداشته باشد، پرداخت آن توسط بانک مرکزی به معنای استقراض غیرمستقیم دولت از بانک مرکزی خواهد بود و پایه پولی کشور افزایش یافته و منجر به تشدید تورم خواهد شد .

 

نماد اوراق خزانه

اوراق اسناد خزانه اسلامی به اوراق اخزا یا سخا معروف هستند. نماد این اوراق همراه با عددی بیان می شود که نشانگر سررسید آن است. به عنوان نمونه سررسید اسناد خزانه اسلامی ۹۵۰۹۰۹ در تاریخ ۰۹/۰۹/۱۳۹۵  است.

 

ویژگی اسناد خزانه

اسناد خزانه مرسوم در دنیا توسط دولت به رقمی کمتر از قیمت اسمی به خریداران فروخته شده و از منابع مالی حاصل از فروش، بدهی های دولت پرداخت می شود. اما به دلیل اشکالات فقهی وارد بر این روش، دولت جمهوری اسلامی ایران، این اوراق را صادر و به شکل مستقیم به طلبکاران غیر دولتی واگذار می کند. دارنده اوراق در صورت نیاز به وجه نقد، این اوراق را در بازار ابزارهای نوین مالی فرا بورس ایران به فروش می رساند .

به علت ضمانت موجود برای اوراق خزانه، معمولاً این اوراق از بالاترین درجه اعتباری برخوردار است. به عنوان مثال درجه اعتباری آنها در آمریکا AAA است . درجه اعتباری AAA بیانگر بالاترین کیفیت اعتباری بوده و زمانی استفاده می شود که کمترین ریسک اعتباری برای یک سرمایه گذاری وجود دارد. کاربرد آن زمانی است که توانمندی فوق العاده ای در ایفای به موقع تعهدات وجوددارد .

 

مزایای اسناد خزانه

اوراق خزانه اسلامی مزایای مختلفی را برای دولت، پیمانکاران و خریداران به همراه دارد :

• تصفیه بدهی های دولت و تسریع در پرداخت آن به پیمانکاران

• تامین کسری بودجه دولت

• ابزاری مؤثر برای بانک مرکزی در اجرای سیاست پولی و تنظیم حجم نقدینگی

 

سود بدون ریسک برای خریداران اوراق خزانه (این موضوع مزیت بسیار مناسبی برای فعالان بازار سرمایه است؛ چون می توانند در مدت زمانی معلوم با سود مشخصی همراه شوند و سرمایه آن ها نیز با تهدیداتی مواجه نمی شود .) قرارگرفتن در اولویت تعهدات دولت (بزرگ ترین دغدغه فعالان بازار سرمایه درخصوص اسناد خزانه اسلامی، عدم ایفای تعهدات دولت در زمان سررسید است؛ برای رفع این نگرانی، دولت به این بدهی اولویتی هم ردیف حقوق و مزایای کارکنان خود داده و به عنوان بدهی ممتاز دولت در نظر گرفته می شود .) ضمانت پرداخت مبلغ اسمی از سوی خزانه داری کل کشور (خزانه داری کل کشور نیز موظف است پرداخت مبلغ اسمی اسناد خزانه اسلامی را در سررسید اوراق تعهد کند.)

قابلیت نقد شوندگی بالا (به این معنا که چون حجم معاملات در فرابورس بالا است، دارندگان این اوراق می توانند در هر زمان نسبت به فروش اوراق خود در بازار اقدام کنند ). معافیت

مالیاتی

 

تفاوت اسناد خزانه اسلامی با سایر اوراق بهادار

تفاوت عمده این اسناد با سایر اوراق بهادار، در سررسید آن و پرداخت سود است. این اوراق عموماً سررسیدی کمتر از یک سال داشته و اغلب سررسیدشانبه صورت ۴، ۱۳ ،۲۶ و  ۵۲ هفته ای است. اسناد خزانه اسلامی بدون سود بوده و هیچ گونه پرداخت میان دوره ای تحت عنوان سود نخواهند داشت و سرمایه گذاران از مابه التفاوت قیمت خرید اوراق و ارزش اسمی دریافتی آن در سررسید، منتفع خواهند شد. دارندگان اوراق، مبلغ اسمی را در سررسید از دولت دریافت می کنند .

 

پرداخت مبلغ اسمی اسناد خزانه اسلامی در سررسید

سازمان مدیریت و برنامه ریزی کشور، وجه مورد نیاز برای بازپرداخت ارزش اسمی اوراق را با توجه به زمان سررسید، از طریق خزانه داری کل کشور به بانک عامل منتقل می کند. شرکت سپرده گذاری مرکزی اوراق بهادار و تسویه وجوه، بر اساس اطلاعات آخرین دارندگان اسناد خزانه اسلامی، ارزش اسمی اوراق را از طریق بانک عامل به حساب دارندگان مذکور واریز خواهد کرد.

 

انتشار و فروش اسناد خزانه اسلامی

وزارت امور اقتصادی و دارایی به نمایندگی از دولت، اسناد خزانه اسلامی را از محل ردیف بودجه اختصاص یافته، منتشر می کند. دستگاه های ذی ربط نیز بر اساس بودجه اختصاص یافته و اولویت بندی، لیست پیمانکاران طلبکار از دولت را به بانک عامل معرفی خواهند کرد. بعد از احراز هویت و اخذ اطلاعات لازم توسط بانک عامل، لیست پیمانکاران به فرا بورس ایران اعلام خواهد شد. سپس حداکثر ظرف ۱۰ روز کاری، اطلاعات در سامانه معاملات ثبت شده و پیمانکاران می توانند نسبت به فروش اسناد خزانه اسلامی در بازار ابزارهای نوین مالی فرا بورس ایران اقدام کنند.

پیمانکارانی که برای تأمین منابع مالی خود نیاز به وجه مالی داشته باشند، می توانند اوراق خود را از طریق یکی از کارگزاران عضو فرابورس ایران به قیمت روز در بازار فرا بورس ایران به فروش برسانند. اسناد خزانه اسلامی به صورت الکترونیکی منتشر می شود و در سامانه های معاملاتی بازار سرمایه به صورت الکترونیکی به پیمانکاران تخصیص می یابد. در سررسید اسناد خزانه اسلامی، خزانه داری مبلغ اسمی اوراق را به حسابی نزد بانک عامل واریز می کند. پس از آن شرکت سپرده گذاری مرکزی اوراق بهادار و تسویه وجوه، مبلغ اسمی را به شماره حساب بانکی دارندگان اوراق واریز خواهد کرد بنابراین اعلام شماره حساب و شبای بانکی دارندگان اوراق به کارگزار ضروری است.

 

قیمت اسناد خزانه اسلامی

قیمت این اوراق با در نظر گرفتن دو عامل نرخ سود مورد انتظار بازار و فاصله تا سررسید اوراق تعیین می شود. به عنوان نمونه قیمت اوراق، در شرایطی که ۱۸۲ روز تا سررسید باقی مانده و نرخ بازده مورد انتظار بازار ۲۱ در صد است، به روش زیر محاسبه می شود:

بنابراین هرچه به سررسید نزدیک می شویم، قیمت اسناد خزانه اسلامی به قیمت اسمی آن نزدیک تر می شود. علاوه بر این، با افزایش نرخ بازده مورد انتظار بازار، قیمت بازاری اسناد خزانه اسلامی کاهش خواهد یافت . قیمت بازاری اسناد خزانه اسلامی در بازار سرمایه، با مکانیزم عرضه و تقاضا مشخص خواهد شد. این مکانیزم در عرضه اولیه به یکی از دو روش ثبت سفارش و حراج مشخص می شود.

.

در روش ثبت سفارش، قیمت های وارده توسط خریداران به صورت مخفی خواهد بود و تعداد سفارشات وارده توسط خریداران مجموعاً می باید به میزان حداقل ۸۰ درصد حجم کل اوراق عرضه شده باشد.ضمناً قیمتی که کشف می شود باید به گونه ای باشد که در آن قیمت،حداقل ۸۰ درصد اوراق عرضه شده به فروش برسد. به عنوان نمونه در صورتی که ۸۰ درصد اوراق عرضه شده با قیمت ۷۲۰,۰۰۰ ریال مد نظر قرار گیرد، کسانی که قیمت های بالاتری را برای خرید پیشنهاد کرده اند نیز این اوراق را با قیمت ۷۲۰,۰۰۰ ریال خریداری می کنند و کسانی که قیمت های پایین تر را پیشنهاد داده اند اوراقی دریافت نخواهند کرد.

در روش حراج، قیمت در یک جلسه معاملاتی و بر اساس رقابت خریداران تعیین می شود. در این روش سفارش متقاضیان (خریداران) و عرضه کنندگان (فروشندگان) در یک بازه زمانی وارد سامانه معاملاتی می شود، پس از آن، بهترین قیمت های خرید(بالاترین قیمت ها) و بهترین قیمت های فروش (پایین ترین قیمت ها) با یکدیگر منطبق شده و معامله انجام خواهد شد. در این میان قیمت این اوراق تحت تأثیر دو عامل تعیین نرخ سود مورد انتظار بازار و فاصله تا سررسید اوراق است. به عنوان نمونه، قیمت اوراق در شرایطی که ۶ ماه تا سررسید باقی مانده و نرخ بازده مورد انتظار بازار ۲۱ درصد است، به روش زیر محاسبه می شود:

بازده حاصل از خرید و نگهداری اسناد خزانه اسلامی

به منظور شناخت با نحوه محاسبه نرخ بازده نگهداری اسناد خزانه اسلامی تا سررسید و همینطور مقایسه راندمان این اوراق با بقیه اوراق تأمین مالی , می توان نرخ راندمان اوراق خزانه به طورروزشمار و به صورت زیر محاسبه می شود : 

F: قیمت اسمی

P: قیمت خرید

T: تعداد روزهای سال ( ۱۳۶۵)

N: تعداد روزهای باقیمانده تا سررسید

 

جمع بندی

فعالان بازار سرمایه در صورتی‌که که قصد سپرده گذاری مطمئن و فارغ از ریسک را در بازار سرمایه داشته باشند , می‌توانند بر روی اوراق خزانه اسلامی سپرده گذاری نمایند تا از این شیوه در مدت زمانیمشخص و معلوم با سودآوری مطلوب و مشخصی همراه شوند . احتمال دارد نگرانی برخی از فعالان بازار سرمایه در عدم نقدشوندگی این اسناد باشد ولی با توجه به تضمین بانک مرکزی بر اساس پرداخت آن ,این نگرانی نیز حل شده و فعالان بازار سرمایه با خیالی آسوده می‌توانند به سپرده گذاری در‌این اوراق بپردازند .

نویسنده: آقای امیر عجمی